นาฏกรรมโขน

โขน คือ นาฏศิลป์ชั้นสูงของไทยที่ได้รับอิทธิพลจาก

1. หนังใหญ่
2. กระบี่กระบอง
3. ชักนาคดึกดำบรรพ์

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

โขนพัฒนาจากการผสมผสานศิลปะการแสดงและพิธีกรรมหลายแขนง จนกลายเป็นนาฏกรรมชั้นสูงที่มีเอกลักษณ์ของไทย

หนังใหญ่เป็นต้นกำเนิดด้านการพากย์และท่ารำของโขน โดยถ่ายทอดองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่

• การเชิด — การควบคุมตัวหนังบนจอ
• การพากย์ — การเล่าเรื่องด้วยเสียงพากย์
• เพลงหน้าพาทย์ — ดนตรีบรรเลงประกอบการแสดง

กระบี่กระบองเป็นศิลปะการต่อสู้สู่นาฏศิลป์ และมีอิทธิพลต่อการแสดงโขนในด้าน

• การใช้อาวุธ
• ท่วงท่าการรบ
• ความสง่างามของนักรบ

พิธีชักนาคดึกดำบรรพ์เป็นหนึ่งในรากฐานสำคัญของตัวละครโขน โดยปรากฏรูปแบบตัวละครหลัก

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

องค์ประกอบการแสดงโขน (Performance Elements) ประกอบด้วย

• ตัวละคร
• ดนตรี
• การพากย์
• การเจรจา
• เครื่องแต่งกาย
• อุปกรณ์

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

วงปี่พาทย์เครื่องคู่วงใหญ่

ที่มา: http://staffzone.amnuaysilpa.ac.th/5pinprss.htm

เสียงที่ทำให้ตัวละครมีชีวิต

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

ส่วนประกอบที่ระบุในภาพ

ชฎา, กรรเจียกจอน, ดอกไม้เพชร, ดอกไม้ทัด (ตัวพระทัดขวา), อุบะหรือพวงดอกไม้, อินทรธนู, กรองคอ, ทับทรวง, สังวาล, ฉลององค์, ธำมรงค์, รัดองค์, ทองกร (กำไลแผง), ปั้นเหน่ง, ปะวะหล่ำ, ตาบทิศ, แหวนรอบ, ภูษา (ผ้านุ่ง), เจียระบาด, สุวรรณกระถอบ, สนับเพลา, ห้อยหน้าหรือชายไหว และกำไลเท้า

1. ศิราภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับศีรษะ ประกอบด้วย ชฎา ดอกไม้ทัด และอุบะ
2. ถนิมพิมพาภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับร่างกาย ประกอบด้วย ทับทรวง สังวาลย์ ตาบทิศ ตาบหลัง เข็มขัด ปั้นเหน่ง (หัวเข็มขัด) ธำมรงค์ แหวนรอบ ปะวะหล่ำ ทองกร (กำไลแผง) และกำไลข้อเท้า
3. พัสตราภรณ์ หมายถึง เครื่องนุ่งห่ม ประกอบด้วย ฉลององค์ (เสื้อ) อินทรธนู กรองคอ สนับเพลา (กางเกง) ภูษา (ผ้านุ่ง) สุวรรณกระถอบ ชายไหว (ห้อยหน้า) ชายแครง (ห้อยข้าง) และรัดสะเอว (ผ้าคาดเอว)

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

ส่วนประกอบที่ระบุในภาพ

มงกุฎ, ดอกไม้ทัด (ตัวนางทัดซ้าย), อุบะหรือพวงดอกไม้, กรองศอหรือนวมนาง, ผ้าห่มนาง, ทับทรวง, สะอิ้ง, เสื้อในนาง, แหวนรอบ, ปั้นเหน่ง, ปะวะหล่ำ, เข็มขัด, ทองกร (กำไลสวม), ภูษา (ผ้านุ่ง) และกำไลเท้า

1. ศิราภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับศีรษะ ประกอบด้วย มงกุฎ ดอกไม้ทัด และอุบะ
2. ถนิมพิมพาภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับร่างกาย ประกอบด้วย ทับทรวง เข็มขัด ปั้นเหน่ง (หัวเข็มขัด) ธำมรงค์ แหวนรอบ ปะวะหล่ำ ทองกร (กำไลแผง) และกำไลข้อเท้า
3. พัสตราภรณ์ หมายถึง เครื่องนุ่งห่ม ประกอบด้วย เสื้อนาง ผ้าห่มนาง กรองคอ และภูษา (ผ้านุ่ง)

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

ส่วนประกอบที่ระบุในภาพ

หัวโขน (หัวทศกัณฐ์), ดอกไม้ทัดตัวยักษ์ทัดขวา, อุบะหรือพวงดอกไม้, อินทรธนู, กรองคอ, ฉลององค์, ทับทรวง, รัดอกหรือรัดพระอุระ, สังวาล, รัดองค์, ทองกร (กำไลแผง), ปั้นเหน่ง, ธำมรงค์, ตาบทิศ, ปะวะหล่ำ, แหวนรอบ, ภูษา (ผ้านุ่ง), ผ้าปิดก้น (อยู่ด้านหลัง), เจียระบาด, สนับเพลา, กำไลเท้า และห้อยหน้าหรือชายไหว

1. ศิราภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับศีรษะ ประกอบด้วย ศีรษะโขนยักษ์ (ทศกัณฐ์) ดอกไม้ทัด และอุบะ
2. ถนิมพิมพาภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับร่างกาย ประกอบด้วย ทับทรวง สังวาลย์ ตาบทิศ ตาบหลัง เข็มขัด ปั้นเหน่ง (หัวเข็มขัด) ธำมรงค์ แหวนรอบ ปะวะหล่ำ ทองกร (กำไลแผง) และกำไลข้อเท้า
3. พัสตราภรณ์ หมายถึง เครื่องนุ่งห่ม ประกอบด้วย ฉลององค์ (เสื้อ) อินทรธนู กรองคอ รัดอก (เกราะ) สนับเพลา (กางเกง) ภูษา (ผ้านุ่ง) ชายไหว (ห้อยหน้า) ชายแครง (ห้อยข้าง) ปิดก้น และรัดสะเอว (ผ้าคาดเอว)

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

ส่วนประกอบที่ระบุในภาพ

หัวโขน (หัวหนุมาน), กรองคอ, เสื้อ (สมมติเป็นขนตามตัวลิง), พาหุรัด, สังวาล, ทับทรวง, รัดสะเอว, ตรี (อาวุธของหนุมาน), ปั้นเหน่ง, ผ้าปิดก้น (อยู่ด้านหลัง), ตาบทิศ, ภูษา (ผ้านุ่ง), สนับเพลา, ห้อยหน้าหรือชายไหว, เจียระบาด และข้อเท้า

1. ศิราภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับศีรษะ ประกอบด้วย ศีรษะโขนลิง (หนุมาน)
2. ถนิมพิมพาภรณ์ หมายถึง เครื่องประดับร่างกาย ประกอบด้วย ทับทรวง สังวาลย์ ตาบทิศ ตาบหลัง พาหุรัด เข็มขัด ปั้นเหน่ง (หัวเข็มขัด) ธำมรงค์ แหวนรอบ ปะวะหล่ำ ทองกร (กำไลแผง) และกำไลข้อเท้า
3. พัสตราภรณ์ หมายถึง เครื่องนุ่งห่ม ประกอบด้วย เสื้อ (ลายทักษิณาวัตร) กรองคอ สนับเพลา (กางเกง) ภูษา (ผ้านุ่ง) ชายไหว (ห้อยหน้า) ชายแครง (ห้อยข้าง) หางลิง ปิดก้น และรัดสะเอว (ผ้าคาดเอว)

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

โขนกลางแปลงเป็นการแสดงบนพื้นที่โล่งกลางแจ้ง เหมาะกับฉากการยกทัพและการต่อสู้ที่ใช้ผู้แสดงจำนวนมาก

โขนนั่งราวแสดงบนโรงที่มีหลังคา ไม่มีเตียง และมีราวพาดตามส่วนยาวของโรงสำหรับผู้แสดง

โขนหน้าจอแสดงบริเวณหน้าจอหนังใหญ่ สืบทอดความสัมพันธ์ระหว่างโขนกับศิลปะการแสดงหนังใหญ่

โขนโรงในเป็นโขนที่ผสมผสานรูปแบบและกระบวนการแสดงเข้ากับละครใน

โขนฉากใช้ฉากประกอบที่สมจริง ช่วยกำหนดสถานที่ บรรยากาศ และส่งเสริมการดำเนินเรื่อง

• พระราชพิธีและงานมงคล
• ต้อนรับแขกเมือง
• การศึกษาและการเรียนรู้
• การท่องเที่ยวและเผยแพร่
• การอนุรักษ์วัฒนธรรม

• เป็นมรดกวัฒนธรรมไทย
• สะท้อนคติธรรมและคุณค่าทางจริยธรรม
• รวมศาสตร์หลายแขนง
• สร้างอัตลักษณ์ชาติ

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)