ความหมาย

การฝึกหัดโขนเบื้องต้น คือ กระบวนการฝึกปฏิบัติท่าพื้นฐานสำหรับผู้เรียนโขนทุกประเภท เพื่อเตรียมความพร้อมด้านร่างกาย จิตใจ และทักษะการเคลื่อนไหว เช่น การฝึกจังหวะ การควบคุมอวัยวะร่างกาย การทรงตัว การใช้กำลัง และการสร้างบุคลิกภาพของผู้แสดง

ความสำคัญและจุดมุ่งหมาย

เพื่อพัฒนาความพร้อมทางร่างกาย ควบคุมการเคลื่อนไหวของอวัยวะต่าง ๆ ให้ถูกต้อง สร้างความชำนาญในจังหวะและท่วงทำนอง เสริมสร้างความอดทน ความแข็งแรง การทรงตัว และบุคลิกภาพตามแบบแผนนาฏศิลป์ไทย

ประโยชน์

ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจจังหวะและท่วงทำนอง ฝึกความสัมพันธ์ระหว่างอวัยวะส่วนต่าง ๆ สร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ การทรงตัว และความต่อเนื่องในการเคลื่อนไหว ซึ่งจำเป็นต่อการแสดงโขนที่ต้องใช้พละกำลัง

การฝึกตามประเภทตัวละคร

แบ่งตามลักษณะตัวละคร 4 ประเภท ได้แก่ ตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง แต่ละประเภทมีเอกลักษณ์ด้านบุคลิกภาพ จังหวะ และการเคลื่อนไหวแตกต่างกัน ผู้เรียนจึงต้องฝึกอย่างเป็นลำดับขั้นเพื่อสร้างพื้นฐานที่ถูกต้อง

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

ที่มารูปภาพ: ประวิทย์ ฤทธิบูลย์ (2569)

1. ตบเข่า
2. ถองสะเอว
3. เต้นเสา
4. ถีบเหลี่ยม
5. ฉีกขา
6. หกคะเมน

ความหมาย

การฝึกหัดเบื้องต้นลำดับแรก เพื่อให้รู้จักจังหวะดนตรี ฟังท่วงทำนองเพลงและจังหวะ แยกแยะเสียง และคุ้นเคยกับจังหวะ ซึ่งเป็นหลักสำคัญของท่าตบเข่าโขน

ท่าเตรียม

นั่งพับเพียบเข้าแถวบนพื้นราบ ตั้งลำตัวและศีรษะตรง อกผาย ไหล่ผึ่ง เปิดปลายคาง มองตรง แบมือทั้งสองวางคว่ำบนหัวเข่า แล้วเริ่มปฏิบัติเป็น 3 จังหวะ

การปฏิบัติตามจังหวะ

• จังหวะปิด: ครูเคาะไม้กรับ 1 ครั้ง = 1 จังหวะ ผู้เรียนสลับมือไปเรื่อย ๆ จนชำนาญและจังหวะสม่ำเสมอ
• จังหวะเปิด: ครูเคาะไม้กรับ 2 ครั้งติดต่อกัน ผู้เรียนปฏิบัติ 3 จังหวะติดต่อกัน นับ 1, 2, 3 ในคราวเดียว

วิธีปฏิบัติ

1. ยกฝ่ามือขวาขึ้นระดับหน้าอก แบงอ 90 องศาตามจังหวะ พร้อมยกฝ่ามือซ้ายขึ้น
2. ตบฝ่ามือซ้ายลงบนเข่าซ้าย พร้อมยกฝ่ามือขวาขึ้น
3. ตบฝ่ามือขวาลงบนเข่าขวา พร้อมยกฝ่ามือซ้ายขึ้น

ความหมาย

ท่าฝึกลำดับที่ 2 ต่อจากตบเข่า เพื่อฝึกการยักเอี้ยงลำตัว ยักคอ และบ่าไหล่ ให้เคลื่อนไหวคล่องแคล่วและสง่างามตามแบบนาฏศิลป์ไทย

ท่าเตรียม

นั่งพับเพียบบนพื้นราบ ตั้งลำตัวและศีรษะตรง อกผาย ไหล่ผึ่ง เปิดปลายคาง มองตรง วางมือคว่ำบนเข่าทั้งสองข้าง

การฝึกและประโยชน์

• ฝึกการยักเอี้ยงลำตัวและศีรษะ
• เพิ่มความอ่อนตัวช่วงเอวถึงศีรษะ
• พัฒนาบุคลิกภาพและความสง่างาม
• สร้างพื้นฐานสำคัญสำหรับการรำโขน

วิธีปฏิบัติ

1. ยกแขนทั้งสองระดับเอว งอข้อศอกห่างลำตัวประมาณ 1 ฝ่ามือ หงายท้องแขน กำมือหลวม หักข้อมือเข้าหาลำตัว
2. กระแทกคอเอียงซ้ายเข้าหาสะเอวซ้าย ยักคอและเบนศีรษะไปขวา มือซ้ายยื่นออกจากลำตัว
3. กระแทกคอขวาเข้าหาสะเอวขวา ยักคอและเบนศีรษะไปซ้าย มือขวายื่นออกจากลำตัว
4. ปฏิบัติสลับซ้าย-ขวาต่อเนื่อง รักษาไหล่ไม่ให้ยก ควบคุมลำตัว ศีรษะ และไหล่ให้สัมพันธ์กัน

ครูเคาะไม้กรับ 1 ครั้ง ผู้เรียนปฏิบัติทีละจังหวะ สลับซ้าย-ขวาอย่างสม่ำเสมอ

ความหมาย

ท่าฝึกลำดับที่ 3 ต่อจากถองสะเอว เพื่อเริ่มใช้ช่วงสะโพก ขา และเท้าให้แข็งแรง มีกำลังอยู่ตัวและคงที่ รู้จักน้ำหนักฝ่าเท้า และใช้จังหวะเท้าอย่างสม่ำเสมอ

ท่าเตรียม

ยืนเรียงแถวหันหน้าไปทิศเดียวกัน คนหัวแถวใช้มือแตะต้นเสาทั้งสองมือ น้ำหนักอยู่ปลายเท้า คนด้านหลังใช้มือซ้อนตรงสะเอวของคนหน้า ต่อเป็นแนวตรง ย่อตัว ยกเข่าทั้งสองออกซ้ายและขวาให้ได้ฉากหรือเหลี่ยม

ลักษณะสำคัญ

• ย่อตัว เข่าเปิดเป็นเหลี่ยม
• ลำตัวตั้งตรง ไหล่ผึ่ง
• ควบคุมน้ำหนักฝ่าเท้าให้มั่นคง
• รักษาจังหวะสม่ำเสมอ
• เคลื่อนไหวพร้อมเพรียงทั้งแถว

วิธีปฏิบัติท่าเต้นเสา (ตะลึกตึก)

1. ยกเท้าขวาหนีบหน่องมาระทบติดส้นเท้าซ้าย ยกเท้าซ้ายขึ้น นับ 1
2. กระทืบเท้าซ้ายชิดส้นเท้าขวา ยกเท้าขวาขึ้น นับ 2
3. กระทืบเท้าขวาชิดส้นเท้าซ้าย ยกเท้าซ้ายขึ้น นับ 3

ประโยชน์

เสริมความแข็งแรงของขาและเท้า ฝึกการทรงตัวและรับน้ำหนัก พัฒนาความแม่นยำของจังหวะ และเป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับการรำโขน

ความหมาย

เป็นการบังคับและควบคุมอวัยวะให้อยู่ในท่าที่ต้องการ ทำให้ช่วงขา แขน และอกมีระดับคงที่ และส่งเสริมการจัดสรีระช่วงขาให้ได้เหลี่ยมที่สวยงาม

ท่าเตรียม

ยืนหันหลังแนบเสาหรือฝาผนัง ย่อขาและกางเข่าทั้งสองจนส่วนโค้งของเข่าเป็นมุมฉาก ครูนั่งกับพื้น ยกเท้าทั้งสองใช้ฝ่าเท้ายันหน้าขาบริเวณหัวเข่าด้านใน แล้วค่อย ๆ ดันเข่าแยกไปด้านหลังทีละน้อยจนเข่าเป็นเส้นขนานกับแนวไหล่

วิธีปฏิบัติ

1. ครูใช้เท้าหนีบขาด้านใน ค่อย ๆ ดันแยกเข่าออก ให้ผู้เรียนย่อตัวจนเป็นเหลี่ยม
2. ถีบเข่าออกเพิ่มทีละน้อยให้ได้ระดับจนเข่าเสมอแนวไหล่
3. ทรงท่าให้คงที่ รักษาเหลี่ยมเข่าให้ถูกต้องและสวยงาม

ความหมาย

ใช้สำหรับผู้เรียนที่ฝึกเป็นตัวลิงโดยเฉพาะ ช่วยให้ใช้ลำขาได้ตามต้องการ ยืนหรือย่อเหลี่ยมได้สัดส่วนงดงาม และฝึกความยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อขา

ท่าเตรียม

ยืนหันหลังแนบเสาหรือฝาผนังเช่นเดียวกับท่าถีบเหลี่ยม ครูนั่งกับพื้น ให้ผู้เรียนเลื่อนตัวลงถึงพื้น เหยียดขาทั้งสองออกด้านข้างให้ตรง ครูใช้ฝ่าเท้ายันหน้าขาบริเวณหัวเข่าด้านใน แล้วค่อย ๆ ดันเข่าแยกไปด้านหลังทีละน้อยจนเข่าเป็นเส้นขนานกับแนวไหล่

วิธีปฏิบัติ

1. นั่งบนพื้น เหยียดขาทั้งสองออกด้านข้าง รักษาลำตัวตั้งตรง
2. ฉีกขาให้ได้ระดับเหมาะสม รักษาท่าทางให้ถูกต้องและสมดุล
3. เพิ่มองศาการกางขาต่อเนื่อง ควบคุมการหายใจและผ่อนคลาย
4. ครูใช้ฝ่าเท้ายันหัวเข่าด้านใน ค่อย ๆ ดันเข่าแยกจากกันทีละน้อย

ประโยชน์

• เพิ่มความยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อขา
• ช่วยให้ยืนและย่อเหลี่ยมได้สวยงาม
• เพิ่มความแข็งแรงและความคล่องตัว
• เป็นพื้นฐานสำคัญของการฝึกตัวลิง

ที่มา: สุรีรัตน์ จีนพงษ์ (2569)

ความหมาย

ใช้สำหรับผู้เรียนตัวลิง เป็นท่าโลดโผนเลียนแบบธรรมชาติของลิง ช่วยฝึกความคล่องตัว การทรงตัว และความแข็งแรงของร่างกาย

ท่าเตรียม

ยืนท่าตรง ใช้ฝ่ามือทั้งสองยันพื้น ก้มลำตัวไปด้านหน้า และเตรียมถ่ายน้ำหนักลงบนแขนทั้งสอง

รูปแบบการหกคะเมน

• ใช้ฝ่ามือทั้งสองยันพื้นให้มั่นคง
• ค่อย ๆ ยกเท้าทั้งสองขึ้นในอากาศ
• ถ่ายน้ำหนักผ่านแขนและลำตัว
• หกเท้าลงด้านหน้าหรือด้านหลังอย่างต่อเนื่อง

วิธีปฏิบัติ

• ตีลังกากลับม้วน — หกคะเมนหงายไปข้างหลัง
• อันธพา — หกคะเมนไปข้างหน้า
• พาสุริน — หกคะเมนไปข้าง ๆ

ประโยชน์

ฝึกความคล่องตัวและการทรงตัว เสริมความแข็งแรง พัฒนาการควบคุมอวัยวะและการเคลื่อนไหว และเป็นพื้นฐานสำคัญของการแสดงตัวลิง

ความหมายของภาษาท่านาฏศิลป์โขน

ภาษาท่า คือ การสื่อสารความหมายผ่านท่วงท่าการรำ การเคลื่อนไหว และอากัปกิริยาของผู้แสดง เพื่อถ่ายทอดเรื่องราว ความคิด อารมณ์ และบุคลิกลักษณะของตัวละครแทนการใช้คำพูดในการแสดงโขน

ภาษาท่า คือ การใช้ท่าทางและการเคลื่อนไหวของร่างกายแทนคำพูด เพื่อสื่อความหมาย อารมณ์ และความรู้สึกให้ผู้ชมเข้าใจ

1. ท่าทางแทนคำพูด
2. ท่าทางแสดงอารมณ์
3. ท่าทางแสดงอิริยาบถ

ตัวอย่างท่าตัวเราของตัวละครทั้ง 4 ประเภท ได้แก่ ตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง แต่ละฝ่ายใช้ลีลาตามบุคลิกเฉพาะของตัวละคร

ตัวอย่างท่าตัวท่านของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ใช้สื่อถึงบุคคลที่ผู้แสดงกล่าวถึงหรือกำลังสนทนาด้วย

ตัวอย่างท่าปฏิเสธของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ใช้สื่อความหมายว่าไม่ยอมรับ ไม่เห็นด้วย หรือไม่ต้องการ

ตัวอย่างท่ารักของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ถ่ายทอดความรัก ความผูกพัน และความเอ็นดูตามบุคลิกของตัวละคร

ตัวอย่างท่าอายของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ถ่ายทอดความเขินอายด้วยท่าทางที่แตกต่างตามลักษณะตัวละคร

ตัวอย่างท่าเศร้าของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ใช้สื่อความเสียใจ ความอาลัย หรือความทุกข์

ตัวอย่างท่าโกรธของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ถ่ายทอดความไม่พอใจหรือความโกรธผ่านพลังและลีลาของแต่ละตัวละคร

ตัวอย่างท่านั่งของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง แสดงรูปแบบการวางร่างกายที่ต่างกันตามฐานะและบุคลิกของตัวละคร

ตัวอย่างท่ายืนของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง แสดงแนวลำตัว การวางแขนขา และน้ำหนักที่เป็นเอกลักษณ์ของแต่ละฝ่าย

ตัวอย่างท่าเดินของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ และตัวลิง ถ่ายทอดลักษณะการเคลื่อนที่และบุคลิกของตัวละครแต่ละประเภท

เรียกว่า “ท่ารำ ท่าทำบท” หรือ “ตีบท” การใช้ภาษาท่ารำตามบทร้อง บทเจรจา และบทพากย์ คือ การรำทำบทไปตามถ้อยคำ ผู้แสดงโขนต้องแสดงภาษาท่าไปตามคำนั้น ๆ เพื่อสื่อความหมายให้ผู้ชมเข้าใจ

จำแนกออกเป็น 2 ชนิด คือ รำหน้าพาทย์ และ รำบทหรือรำใช้บท

การรำโขนแบ่งเป็น 2 ลักษณะ ได้แก่ รำหน้าพาทย์และรำตีบท ซึ่งผู้แสดงต้องปฏิบัติให้สอดคล้องกับดนตรีและเนื้อเรื่อง

ผู้แสดงต้องใช้ภาษาท่าที่เหมาะสมกับบทบาท เพื่อสื่อความหมายให้ผู้ชมเข้าใจเนื้อเรื่อง

ผู้แสดงต้องใช้ภาษาท่าที่เหมาะสมกับบทบาท เพื่อสื่อความหมายให้ผู้ชมเข้าใจเนื้อเรื่อง