เป็นรูปแบบการแสดงละครไทยที่ได้รับการพัฒนาต่อยอดจากละครรำแบบดั้งเดิม เกิดขึ้นในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ช่วงรัชกาลที่ 4-6 ซึ่งเปิดรับอิทธิพลวัฒนธรรมจากต่างชาติ

ปรับปรุงให้สอดคล้องกับบริบททางสังคม เศรษฐกิจ วัฒนธรรม และความนิยม ทั้งด้านการแสดง การสร้างฉาก การออกแบบเวที และการดำเนินเรื่อง

1. ใช้การรำในการดำเนินเรื่อง: มี 2 แนวทาง คือ ใช้ท่ารำเป็นหลัก และใช้ท่าสามัญชนเป็นหลัก
2. เพิ่มบทบาทการร้องและการเจรจา: รวมถึงการแสดงท่าทางแบบชีวิตจริง
3. ปรับการดำเนินเรื่องให้กระชับ: ลดขั้นตอนที่ช้า ทำให้ต่อเนื่องและรวดเร็วขึ้น
4. สร้างฉากและจัดเวทีเป็นระบบ: รับอิทธิพลตะวันตก มีการออกแบบฉาก แสง สี และความสมจริง
5. ผสมผสานวัฒนธรรมต่างชาติ: เปิดรับและประยุกต์ใช้ในการแสดง
6. เน้นความสมจริง: เรื่องราว ตัวละคร และการแสดงสอดคล้องกับบทบาทและยุคสมัย
7. สะท้อนพัฒนาการสังคมและวัฒนธรรมไทย: แสดงการปรับตัวต่อกระแสการเปลี่ยนแปลง

ที่มา: ณัฐดา เวชพิทักษ์ และณัชฐณิฌา สุจาศรี (2569), การแสดงละครเรื่องพระลอ

แนวทางละครไทยแบบปรับปรุงที่ใช้ท่ารำเป็นหลักประกอบด้วย

• ละครดึกดำบรรพ์
• ละครพันทาง
• ละครเสภา

ส่วนละครร้องและละครพูดจัดอยู่ในแนวทางที่ใช้ท่าสามัญชนเป็นหลัก

• เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 จากการจัดคอนเสิร์ตเพื่อต้อนรับแขกบ้านแขกเมือง
• พัฒนาเป็น “คอนเสิร์ตเรื่อง” หรือ “ละครมืด”
• คอนเสิร์ตประกอบภาพนิ่งเรียกว่า “ตาโบลวิวังต์” (Tableau Vivant)
• ได้รับอิทธิพลจากละครโอเปร่าและปรับเป็นแบบไทย จนเกิดเป็นละครดึกดำบรรพ์

ที่มา: ช่างภาพดีดี PhotographerDD (2568, 12 กันยายน), การแสดงศิลปนิพนธ์แนวอนุรักษ์ รุ่น 26 สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ละครดึกดำบรรพ์ เรื่องสังข์ทอง ตอนถอดรูป Facebook: https://www.facebook.com/share/1BM6hogCGJ/?mibextid=wwXIfr

• ผู้แสดงร้อง เจรจา และรำเอง ไม่มีผู้บอกบท จึงต้องเสียงดี ร้องไพเราะ รูปร่างงาม และรำงาม
• แสดงบนเวที มีฉากประกอบสอดคล้องกับเหตุการณ์และสถานที่
• ไม่มีบทกล่าวถึงกิริยาอาการต่าง ๆ เพราะตัวละครแสดงท่าทางให้เห็นอยู่แล้ว

ที่มา: ช่างภาพดีดี PhotographerDD (2563, 23 กุมภาพันธ์), นักศึกษาปริญญาโท รุ่น 10 คณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ละครดึกดำบรรพ์ เรื่องจันทกินรี ตอนท้าวพรหมทัตพบนางกินรี

• ผู้แสดง: เริ่มต้นใช้หญิงล้วน ต่อมาใช้ชายจริงหญิงแท้ เล่นได้ทั้ง 2 แบบ
• บทเพลงและดนตรี: ใช้วงปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์
• เครื่องแต่งกาย: ยืนเครื่องพระ-นาง ยืนเครื่องเบา หรือปรับชุดให้สอดคล้องกับเรื่อง
• ฉากและอุปกรณ์: สร้างฉาก เปิด-ปิดม่าน และจัดฉากตามเนื้อเรื่อง
• โอกาส: งานพระราชพิธี งานสมโภช และงานฉลอง
• เรื่องที่แสดง: คาวี สังข์ทอง อิเหนา สังข์ศิลป์ชัย จันทกินรี และพระยศเกตุ
• วิธีแสดง: ผู้แสดงร้องเองและร่ายรำประกอบบท ไม่มีบทกล่าวถึงกิริยาอาการต่าง ๆ

• พัฒนามาจากละครนอก
• ดัดแปลงจากพงศาวดารต่างชาติ โดยปรับปรุงเพลงและวิธีแสดงใหม่
• เพลงร้องประกอบใช้สำเนียงภาษาตามตัวละครชาติต่าง ๆ เช่น ลาว พม่า แขก มอญ และจีน

ที่มา: สำนักการสังคีต กรมศิลปากร (2563, 30 สิงหาคม), ละครพันทาง เรื่องผู้ชนะสิบทิศ ตอนสามรัก สามร่าง Facebook: https://www.facebook.com/share/192uwQraZ6/

1. ระยะที่ 1 — ละครผสมสามัคคี: เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรงนำพงศาวดารชาติต่าง ๆ มาแสดง ปรับให้เลียนแบบเชื้อชาติของตัวละคร และเริ่มเก็บค่าตั๋วชมละครเป็นครั้งแรก
2. ระยะที่ 2: กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์นำแบบแผนละครตะวันตกมาใช้ แบ่งฉากและเปลี่ยนฉากตามท้องเรื่อง เรื่องแรกคือพระลอ นำพงศาวดารมาแสดงและปรับเครื่องแต่งกายใหม่ เรียกว่า “ละครพันทาง”
3. ระยะที่ 3: กรมศิลปากรฟื้นฟูละครพันทาง ปรับปรุงเรื่องแรกคือราชาธิราช และแต่งเรื่องใหม่ เช่น พ่อขุนกรุงสุโขทัย ศึกเก้าทัพ โดยเฉพาะราชาธิราชและผู้ชนะสิบทิศ

ทรงริเริ่มและพัฒนา ดัดแปลงพงศาวดารต่างชาติ โดยปรับปรุงเพลงและวิธีการแสดงใหม่

• เล่นเรื่องพงศาวดารและละครจากชาติต่าง ๆ
• คำเจรจาเป็นร้อยแก้ว และมีเจรจาน้อย
• ดำเนินเรื่องรวดเร็ว และมีตลกปนบ้าง
• เปลี่ยนฉากประกอบการแสดง และใช้เครื่องดนตรีออกภาษาสอดคล้องกับสำเนียงเชื้อชาติของตัวละคร

ที่มา: สำนักการสังคีต กรมศิลปากร (2568, 30 ธันวาคม), “อยุธยานาวา เมืองท่านานาชาติ ร่มพระบารมีศรียาลัย” ละครพันทาง เรื่องราชาธิราช ตอนสมิงพระรามอาสา

• ผู้แสดง: แรกเริ่มหญิงล้วน ต่อมาใช้ผู้ชายจริง ผู้หญิงแท้ และใช้สำเนียงตามเชื้อชาติของตัวละคร
• บทเพลงและดนตรี: เพลงรับร้องแบบออกภาษา ใช้ปี่พาทย์ไม้นวม ปี่พาทย์เครื่องห้า เครื่องคู่ และเครื่องดนตรีออกภาษา
• เครื่องแต่งกาย: ตามแบบเชื้อชาติของตัวละครในท้องเรื่อง
• ฉากและอุปกรณ์: เปิด-ปิดม่านบนเวที และสร้างฉากเป็นตอน ๆ
• โอกาส: พระราชพิธี งานสมโภช และงานฉลองทั่วไป
• เรื่องที่แสดง: บทพงศาวดาร เช่น พระลอ ราชาธิราช พระยาน้อย สามก๊ก และพระอภัยมณี
• วิธีแสดง: ผสมท่ารำไทยตามเชื้อชาติตัวละคร ไม่รำในบทเจรจา และผู้แสดงพูดบทเอง

• กำเนิดจากการขับเสภาซึ่งมีมาตั้งแต่กรุงศรีอยุธยา นิยมนำวรรณคดีมาขับ
• เดิมไม่มีดนตรี ต่อมามีวงปี่พาทย์บรรเลงและแทรกเพลงร้อง
• นำตัวละครมาแสดงรำตามคำขับเสภา เรียกว่า “เสภารำ”
• พัฒนาเป็นละครเสภา เรื่องแรกคือ “ไกรทอง”

ที่มา: สำนักการสังคีต กรมศิลปากร (2561, 26 พฤษภาคม), ขุนช้างขุนแผน ตอนพลายบัวเกี้ยวนางตานี Facebook: https://www.facebook.com/share/1ArGyVZRK4/

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2)

ทรงส่งเสริมและพัฒนาการขับเสภา

1. เสภาทรงเครื่อง: ขับเสภาร้องส่งให้ปี่พาทย์รับ ใช้วงปี่พาทย์เครื่องใหญ่ บทบาทการขับเสภาลดลงและให้ความสำคัญกับการบรรเลงมากขึ้น
2. เสภารำ: มีคนขับเสภาและเครื่องปี่พาทย์ ผู้แสดงร้องและรำ มีตัวละครออกแสดงตามคำขับ และมีเจรจาตามเนื้อเรื่อง
3. เสภารำแนวตลก: ใช้เค้าโครงเดิมแต่เพิ่มบทตลก นิยมเรื่องขุนช้างขุนแผน ใช้ถ้อยคำและเจรจาให้ขบขันหรือสองแง่สองง่าม แต่ไม่ใช้คำหยาบจริง

• ดำเนินเรื่องด้วยการขับเสภา
• มีการรำ ร้อง และเจรจาประกอบการแสดง
• มีการบรรเลงดนตรีปี่พาทย์ประกอบ

ที่มา: สำนักการสังคีต กรมศิลปากร (2560, 23 มิถุนายน), ละครเสภา เรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนพลายเพชรพลายบัวออกศึก Facebook: https://www.facebook.com/share/17isU4oMGi/

• ผู้แสดง: นิยมชายจริงหญิงแท้
• เครื่องแต่งกาย: ตามท้องเรื่องแบบพันทาง เช่น บทบาทและฐานะ
• บทเพลงและดนตรี: ขับเสภาร่วมกับปี่พาทย์และการขับร้อง
• ฉากและอุปกรณ์: สร้างฉากเหตุการณ์ตามท้องเรื่อง
• โอกาส: งานสมโภช งานบุญศาสนา และงานทั่วไป
• เรื่องที่แสดง: นิทานพื้นบ้าน เช่น ขุนช้างขุนแผน และไกรทอง
• วิธีแสดง: ใช้การขับเสภาดำเนินเรื่อง

ประเภทละครไทยแบบปรับปรุงที่ใช้ท่าสามัญชนเป็นหลัก ได้แก่

• ละครร้อง
• ละครพูด

ส่วนละครดึกดำบรรพ์ ละครพันทาง และละครเสภา ใช้ท่ารำเป็นหลัก

• มีต้นกำเนิดจากการแสดงของชาวมลายูเรียกว่า “บังสวัน” เป็นการร้องโต้ตอบระหว่างตัวละคร
• เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
• พัฒนาโดยกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
• ใช้การร้องดำเนินเรื่องและใช้ท่าสามัญชนในการแสดง

ที่มา: ช่างภาพดีดี PhotographerDD (2562, 10 มกราคม), นักศึกษาคณะศิลปนาฏดุริยางค์ รุ่น 19 สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ละครร้อง เรื่องสาวเครือฟ้า ฉากกลับ

1. มีทั้งบทร้องและบทพูด โดยยึดการร้องเป็นสำคัญ
2. บรรเลงด้วยวงปี่พาทย์ไม้นวม
3. ฉากและอุปกรณ์ตามท้องเรื่อง
4. แต่งกายตามเนื้อเรื่อง
5. เรื่องที่แสดง: ตุ๊กตายอดรัก ขวดแก้วเจียระไน เครือณรงค์ กากี ภารตะ และสาวเครือฟ้า

1. ตัวละครขับร้องโต้ตอบกันเป็นการเจรจา ไม่พูดเป็นร้อยแก้ว
2. ใช้ผู้ชายและผู้หญิงแสดงตามเนื้อเรื่อง
3. บรรเลงด้วยวงปี่พาทย์ไม้นวม
4. แต่งกายตามลักษณะตัวละครในเรื่อง
5. เรื่องที่แสดง: สาวิตรี และพระร่วง

• ใช้การร้องเป็นหลักในการดำเนินเรื่อง
• มีทั้งละครร้องล้วนและละครร้องสลับพูด
• ใช้ท่าสามัญชนในการแสดง ไม่เน้นรำ
• มุ่งถ่ายทอดอารมณ์และความรู้สึกของตัวละคร

• ผู้แสดง: ผู้ชายจริง ผู้หญิงแท้
• บทเพลงและดนตรี: วงปี่พาทย์ไม้นวม
• เครื่องแต่งกาย: ตามเชื้อชาติของตัวละครในเรื่อง
• ฉากและอุปกรณ์: ตามท้องเรื่องและสถานการณ์
• โอกาส: งานสมโภช งานฉลอง และโอกาสทั่วไป
• เรื่องที่แสดง: สาวิตรี พระร่วง สาวเครือฟ้า กากี และสีหราชเดโช
• วิธีแสดง: ละครร้องล้วนดำเนินเรื่องด้วยเพลงแทนเจรจา ส่วนละครร้องสลับพูดใช้การขับร้องดำเนินเรื่องและมีพูดสลับเจรจา

• ใช้การพูดและเจรจาในการดำเนินเรื่อง
• ได้รับอิทธิพลจากการละครตะวันตก
• เกิดในสมัยรัชกาลที่ 5 และเจริญรุ่งเรืองในสมัยรัชกาลที่ 6

ที่มา: ช่างภาพดีดี PhotographerDD (2562, 24 มีนาคม), ละครพูด เรื่องเห็นแก่ลูก ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว การแสดงของนักศึกษาสาขานาฏศิลป์ไทย ชั้นปีที่ 4 รุ่นที่ 5 สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6)

ทรงส่งเสริมและพัฒนาละครพูดในประเทศไทย และได้รับการยกย่องพระเกียรติในฐานะ “พระบิดาแห่งละครพูด”

• ดำเนินเรื่องด้วยวิธีพูด
• ใช้ท่าทางสามัญชนประกอบการพูดอย่างเป็นธรรมชาติ
• บรรเลงด้วยวงดนตรีสากลหรือปี่พาทย์ไม้นวม เฉพาะเวลาปิดฉาก
• แต่งกายตามสมัยนิยมและตามเนื้อเรื่อง

ดำเนินเรื่องด้วยคำประพันธ์ชนิดคำกลอน คำฉันท์ หรือคำโคลง ใช้ผู้แสดงชายและหญิง แต่งกายตามบุคลิกตัวละคร แบ่งเป็น

• ใช้การเจรจาเป็นหลักในการดำเนินเรื่อง ไม่มีรำ
• มุ่งเน้นความสมจริงของตัวละคร
• มีละครพูดล้วนและละครพูดแบบร้อยกรอง ได้แก่ คำกลอน คำฉันท์ และพูดสลับลำ
• สะท้อนวิถีชีวิตและสังคมในแต่ละยุคสมัย

• ผู้แสดง: ผู้ชายจริง ผู้หญิงแท้
• บทเพลงและดนตรี: วงปี่พาทย์ไม้นวม บรรเลงเปิด-ปิดฉาก โหมโรงก่อนแสดง หรือบรรเลงสั้น ๆ ระหว่างเปลี่ยนฉาก
• เครื่องแต่งกาย: แบบสามัญชนและตามบทบาท
• ฉากและอุปกรณ์: สร้างตามท้องเรื่อง
• โอกาส: งานสมโภช งานฉลอง งานทั่วไป และงานมหรสพ
• เรื่องที่แสดง: พระราชนิพนธ์และเรื่องแปล เช่น มัทนะพาธา ปล่อยแก่ เห็นแก่ลูก และเวนิสวาณิช
• วิธีแสดง: ดำเนินเรื่องด้วยการพูด ตัวละครใช้ท่าทางสามัญชน

ละครไทยแบบปรับปรุงเกิดจากการพัฒนาละครไทย โดยผสมผสานวัฒนธรรมชาติต่าง ๆ ให้สอดคล้องกับยุคสมัย

• มี 2 กลุ่ม คือ ใช้ท่ารำเป็นหลัก และ ใช้ท่าสามัญชนเป็นหลัก
• ได้รับอิทธิพลจากละครต่างชาติและละครตะวันตก แต่นำมาปรับให้เข้ากับวิถีชีวิตและยังคงเอกลักษณ์ความเป็นไทย
• ใช้ท่ารำดำเนินเรื่อง: ละครดึกดำบรรพ์ ละครพันทาง และละครเสภา
• ใช้ท่าสามัญชนทั่วไป: ละครร้อง และละครพูด
• รวม 5 ประเภท ได้แก่ ละครดึกดำบรรพ์ ละครพันทาง ละครเสภา ละครร้อง และละครพูด