ทรงฟื้นฟูนาฏศิลป์และการละครภายหลังสงคราม โดยรวบรวมตำราฟ้อนรำและบันทึกภาพท่ารำแม่บทไว้เป็นหลักฐาน ทรงส่งเสริมการฝึกโขนและละครหลวง รวมทั้งพัฒนาโขนให้ผสมผสานรูปแบบละครใน มีการปรับปรุงบทร้อง เครื่องแต่งกาย และศิราภรณ์ให้มีความงดงามยิ่งขึ้น

ทรงพระราชนิพนธ์และฟื้นฟูบทละครสำคัญ ได้แก่ รามเกียรติ์ อิเหนา ดาหลัง และอุณรุท

เป็นยุคทองของวรรณคดีและนาฏศิลป์ไทย พระองค์ทรงสนพระราชหฤทัยด้านการละครอย่างยิ่ง และทรงพระราชนิพนธ์บทละครทั้งละครในและละครนอก โดยเฉพาะเรื่องอิเหนา ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นยอดแห่งบทละครรำ

นาฏศิลป์ในสมัยนี้มีความประณีตงดงามตามแบบราชสำนัก ทั้งด้านท่ารำ บทร้อง ดนตรี และเครื่องแต่งกาย

แม้ทรงยกเลิกละครหลวง แต่การละครไทยกลับแพร่หลายสู่คณะละครของเจ้านายและขุนนาง ส่งผลให้เกิดคณะละครเอกชนจำนวนมาก มีการสืบทอดและพัฒนารูปแบบการแสดง ทั้งโขน ละครใน และละครนอก ทำให้นาฏศิลป์ไทยยังคงดำรงอยู่และแพร่หลายต่อเนื่อง

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีละครหลวงขึ้นใหม่ ให้พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการผู้น้อย และเอกชนฝึกหัดละครผู้หญิงได้ และทรงให้ตั้งภาษีมหรสพเป็นครั้งแรก เรียกว่า “ภาษีโขนละคร”

ทรงพระราชนิพนธ์บทละครหลายเรื่อง เช่น รามเกียรติ์ ตอนพระรามเดินดง บทเบิกโรง ตอนนารายณ์ปราบนนทก ตอนพระรามเข้าสวนพิราพ บทระบำ และบทเบิกโรงรำกิ่งไม้เงินทอง

นาฏศิลป์และการละครไทยมีพัฒนาการอย่างมากจากการผสมผสานวัฒนธรรมตะวันตก เกิดรูปแบบละครใหม่ ได้แก่ ละครพันทาง ละครดึกดำบรรพ์ ละครร้อง และละครพูด

ทรงยกเลิกภาษีโขนละคร และส่งเสริมให้เจ้านายกับเอกชนจัดตั้งคณะละคร ส่งผลให้การละครไทยแพร่หลายและมีความหลากหลายมากยิ่งขึ้น

ทรงจัดตั้งกรมมหรสพ เพื่อทำนุบำรุงโขน ละคร และดนตรีปี่พาทย์ให้เจริญรุ่งเรือง มีการจัดตั้งโรงเรียนฝึกหัดศิลปะในกรมมหรสพ และจัดพิมพ์ตำราฟ้อนรำที่มีความสมบูรณ์

นอกจากนี้ยังทรงอุปถัมภ์ศิลปินและทรงพระราชนิพนธ์บทละครหลายประเภท จึงนับเป็นยุคที่โขน ละคร และดนตรีไทยรุ่งเรืองอย่างยิ่ง

มีการฟื้นฟูงานนาฏศิลป์และการละครผ่านกองมหรสพ พร้อมเปิดฝึกหัดโขน ละคร และดนตรี อีกทั้งเกิดละครเพลงและภาพยนตร์ที่ได้รับความนิยม

นาฏศิลป์และละครอยู่ภายใต้การดูแลของกรมศิลปากร มีการจัดตั้งโรงเรียนนาฏศิลป์ใน พ.ศ. 2488 พร้อมฟื้นฟูโขนและละครรำ ในยุคนี้เกิด “ละครหลวงวิจิตรวาทการ”

ต่อมาในสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม มีนโยบายรัฐนิยมส่งเสริมความรักชาติ จึงให้กรมศิลปากรคิดรำวงขึ้นใหม่ เรียกว่า “รำวงมาตรฐาน”

นาฏศิลป์ไทยพัฒนาอย่างมาก มีการบรรจุวิชานาฏศิลป์ในระบบการศึกษา และเปิดสอนในระดับอุดมศึกษาเพื่อผลิตครูและศิลปิน พระองค์ทรงได้รับพระราชสมัญญา “อัครศิลปิน” และทรงส่งเสริมการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทยเป็นอย่างยิ่ง

ใน พ.ศ. 2550 ได้จัดแสดงโขนพระราชทานเป็นครั้งแรก และต่อมามีการจัดแสดงอย่างต่อเนื่องทุกปี เพื่ออนุรักษ์ สืบสาน และเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมไทยให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย

มีการสืบทอดและเผยแพร่นาฏศิลป์ไทยอย่างต่อเนื่อง โดยโขนได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติใน พ.ศ. 2561 และโนราใน พ.ศ. 2564 นาฏศิลป์ไทยได้รับการส่งเสริมทั้งด้านการศึกษาและการเผยแพร่ศิลปะการแสดงอย่างต่อเนื่อง