ผศ.ดร.ขวัญใจ คงถาวร
ผศ.ดร.สุรีรัตน์ จีนพงษ์นาฏศิลป์ไทย
ระบำมาตรฐานและระบำเบ็ดเตล็ด
เรียนรู้ความงดงามของระบำไทย ผ่านกระบวนท่าที่เป็นแบบแผน ความพร้อมเพรียง และภูมิปัญญาที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น
โดย ผศ.ดร.ขวัญใจ คงถาวร และ ผศ.ดร.สุรีรัตน์ จีนพงษ์ เริ่มเรียนบทนี้
ระบำคืออะไร?
ความหมายของระบำ
ระบำเป็นการแสดงนาฏศิลป์ไทยที่เน้นความพร้อมเพรียง ความงดงามของกระบวนท่ารำ และการเคลื่อนไหวตามจังหวะดนตรี โดยแบ่งออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ ระบำมาตรฐาน และ ระบำเบ็ดเตล็ด
ระบำมาตรฐาน
ระบำที่มีผู้แสดง 2 คนขึ้นไป อาจรำเป็นคู่หรือรำเป็นหมู่ มีแบบแผนชัดเจน ผู้แสดงเป็นบทเทวดาและนางฟ้า เครื่องแต่งกายเป็นชุดยืนเครื่องพระ-นาง รำประกอบบทร้องและจังหวะดนตรีตามหลักนาฏศิลป์ไทย เน้นความพร้อมเพรียงและกระบวนท่ารำที่กำหนดไว้
- ท่ารำเป็นแบบแผน
- แต่งกายชุดยืนเครื่องพระ-นาง
- ใช้เครื่องดนตรีและทำนองตามแบบนาฏศิลป์ไทย
- เน้นความงดงามและความพร้อมเพรียง
ระบำเบ็ดเตล็ด
ระบำที่ประดิษฐ์คิดค้นหรือปรับปรุงขึ้นใหม่ให้เหมาะสมกับโอกาสที่จะนำไปแสดง สามารถดัดแปลงรูปแบบได้หลากหลาย
- เน้นการสร้างสรรค์
- มีรูปแบบหลากหลาย
- มีความยืดหยุ่นและปรับเปลี่ยนได้
- ออกแบบให้เหมาะกับแนวคิดและโอกาสในการแสดง
ระบำสี่บทและระบำพระทอง
ในบทเรียนต้นฉบับกำหนดให้เปิดคลิปตัวอย่างความยาวประมาณ 2 นาที
ตัวอย่างระบำมาตรฐาน
ต้นแบบของระบำมาตรฐาน คือ ระบำสี่บท ต่อมามีผู้ประดิษฐ์ระบำขึ้นอีกหลายชุด ได้แก่
ระบำย่องหงิด
ระบำดาวดึงส์
ระบำกฤดาภินิหาร
ระบำพรหมาสตร์
ระบำเทพบันเทิง
ระบำนันทอุทยาน
ระบำเทพบันเทิง
ในบทเรียนต้นฉบับกำหนดให้เปิดคลิปตัวอย่างความยาวประมาณ 2 นาที
แนวคิดในการประดิษฐ์ระบำเบ็ดเตล็ด
ใช้ในการแสดงโขนและละคร
ระบำที่สร้างขึ้นเพื่อใช้ประกอบการแสดงโขนและละคร เช่น ระบำกวาง ระบำนพรัตน์ และระบำชุมนุมเผ่าไทย
ปรับปรุงขึ้นใหม่ตามโอกาส
แสดงเป็นเอกเทศตามความประสงค์และโอกาสต่าง ๆ เช่น ระบำทวารวดี ระบำศรีวิชัย และระบำสี่ภาค
เลียนแบบอิริยาบถสัตว์
ประดิษฐ์ท่ารำจากลักษณะและอิริยาบถของสัตว์ เช่น ระบำไก่ ระบำมยุราภิรมย์ และระบำม้า
การแสดงระบำเบ็ดเตล็ด
ตำแหน่งสำหรับเพิ่มคลิปตัวอย่างการแสดงระบำเบ็ดเตล็ด
องค์ประกอบของการแสดงระบำ
การแสดงระบำที่สมบูรณ์ประกอบด้วยองค์ประกอบสำคัญ 6 ด้าน ซึ่งต้องทำงานสัมพันธ์กัน
นักแสดง
ผู้ถ่ายทอดกระบวนท่ารำ อารมณ์ และความหมายของการแสดง
ท่ารำ
กระบวนท่าที่กำหนดหรือประดิษฐ์ขึ้นให้สัมพันธ์กับเนื้อหาและดนตรี
เครื่องแต่งกาย
ช่วยกำหนดบทบาท ยุคสมัย แนวคิด และความงดงามของชุดการแสดง
บทร้องและดนตรี
กำหนดจังหวะ อารมณ์ และบรรยากาศของการร่ายรำ
การแปรแถว
ออกแบบตำแหน่งและการเคลื่อนที่ของผู้แสดงให้เกิดความสวยงาม
อุปกรณ์ประกอบ
ช่วยสื่อความหมายและเสริมความน่าสนใจให้กับการแสดง
เครื่องแต่งกายแบบยืนเครื่อง
เครื่องแต่งกายยืนเครื่องตัวพระ
เครื่องแต่งกายยืนเครื่องตัวนาง
ที่มา: สุรีรัตน์ จีนพงษ์ (2569)
ข้อแตกต่างระหว่างระบำมาตรฐานและระบำเบ็ดเตล็ด
| ระบำมาตรฐาน | ระบำเบ็ดเตล็ด |
|---|---|
| มีแบบแผนชัดเจน | ปรับเปลี่ยนและสร้างสรรค์ได้หลากหลาย |
| กำหนดท่ารำไว้ชัดเจน | ประดิษฐ์ท่ารำใหม่ได้ |
| แต่งชุดยืนเครื่องพระ-นาง | ออกแบบเครื่องแต่งกายตามแนวคิดการแสดง |
| ใช้ทำนองเพลงตามแบบนาฏศิลป์ไทย | ใช้ดนตรีได้หลากหลายประเภท |
| เน้นความงดงามและความพร้อมเพรียง | เน้นความคิดสร้างสรรค์และความแปลกใหม่ |
โอกาสที่ใช้ในการแสดงระบำ
งานพระราชพิธี
งานเพื่อความบันเทิง
งานมงคลในพิธีต่าง ๆ
การแสดงเพื่อการศึกษา
ระบำที่อยู่ในละคร
นาฏยศัพท์
ความหมายของนาฏยศัพท์
นาฏยศัพท์ เป็นศัพท์เฉพาะที่ใช้เรียกชื่อท่า ลักษณะท่ารำ และการเคลื่อนไหวร่างกาย เพื่อให้ผู้เรียนและผู้แสดงสามารถปฏิบัติได้อย่างถูกต้อง แบ่งออกเป็น 3 หมวด ได้แก่ นามศัพท์ กิริยาศัพท์ และ นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด
1. นามศัพท์
นามศัพท์เป็นศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำหรือคำบอกการกระทำ แบ่งตามลักษณะการใช้ร่างกาย ดังนี้
- วงบน
- วงกลาง
- วงล่าง
- จีบคว่ำ
- จีบหงาย
- จีบปรกหน้า
- สลัดมือ
- ม้วนมือ
- คลายมือ
- ฉายมือ
- ปาดมือ
- ยกเท้า
- รวมเท้า
- กระทุ้งเท้า
- กระดกเท้า
- ขยับเท้า
- เหลื่อมเท้า
- ยืนกระทบ
วงบนและวงกลาง
- วงบน
- วงกลาง
วงล่างและวงหน้าหรือวงพิเศษ
- วงล่าง
- วงหน้าหรือวงพิเศษ
จีบคว่ำและจีบหงาย
- จีบคว่ำ
- จีบหงาย
จีบปรกหน้า จีบปรกข้าง และล่อแก้ว
- จีบปรกหน้า
- จีบปรกข้าง
- ล่อแก้ว
จีบส่งหลัง
- จีบส่งหลังตัวนาง
- จีบส่งหลังตัวพระ
ยกเท้านางและยกเท้าพระ
- ยกเท้านาง
- ยกเท้าพระ
ยืนประสมเท้านางและพระ
- ยืนประสมเท้านาง
- ยืนประสมเท้าพระ
กระดกเท้าและกระดกเท้าเสี้ยว
- กระดกเท้า
- กระดกเท้าเสี้ยว
ยืนเหลื่อมเท้านางและพระ
- ยืนเหลื่อมเท้านาง
- ยืนเหลื่อมเท้าพระ
ก้าวหน้านางและก้าวหน้าพระ
- ก้าวหน้านาง
- ก้าวหน้าพระ
ก้าวข้างนางและก้าวข้างพระ
- ก้าวข้างนาง
- ก้าวข้างพระ
2. กิริยาศัพท์
กิริยาศัพท์เป็นศัพท์ที่บอกการเคลื่อนไหวของร่างกาย ใช้เพื่อให้รำได้ถูกต้องตามแบบแผน แบ่งออกเป็น 2 ประเภท
ช่วยให้ปฏิบัติได้ถูกต้องและสวยงาม
- กดคาง
- เอียง
- ดึงไหล่
- กันเข่า
- เปิดส้น
ใช้เรียกท่ารำที่ปฏิบัติไม่ถูกต้อง
- วงล้า
- วงหัก
- วงล้น
- รำเลื้อย
3. นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด
หมายถึงศัพท์ทั่วไปในภาษานาฏศิลป์ที่อยู่นอกเหนือจากนามศัพท์และกิริยาศัพท์
เดินมือ
ลักคอ
คืนตัว
จีบยาว
จีบสั้น
ใช้เรียกท่าแม่บท
คลิปสาธิตนาฏยศัพท์
ตำแหน่งสำหรับเพิ่มคลิปสาธิตการปฏิบัตินาฏยศัพท์
ที่มา: กิตติภรณ์ สวัสดิสละ (2568)
นาฏยศัพท์และภาษาท่า
ภาษาท่า
ลักษณะท่าทางที่ใช้สื่อความหมายแทนคำพูด กิริยาอิริยาบถ ผู้ชมจะสามารถเข้าใจในความหมายได้ทันที
”ภาษาท่าที่มาจากธรรมชาติ
ท่าทางที่ดัดแปลงมาจากการเคลื่อนไหวท่าทางตามธรรมชาติ
ของมนุษย์ ปรับปรุงให้ดูสวยงามอ่อนช้อยสวยงาม
ภาษาที่ใช้แทนคำพูด
ตัวเรา ท่าน การรับ ปฏิเสธ
เรียก เป็นต้น
ภาษาที่ใช้แทนกิริยาอาการ
การเดิน การยืน ไหว้ คลาน หมอบ
เป็นต้น
ภาษาท่าที่แสดงออกอารมณ์ภายใน
ยิ้ม ปฏิเสธ ร้องไห้ ดีใจ เสียใจ รัก
เป็นต้น
ภาษาท่าที่มาจากการประดิษฐ์
เป็นท่าทางที่ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้กับ
คำร้องหรือคำบรรยาย
ขั้นคลิปสาธิตภาษาท่า
นาฏยศัพท์และภาษาท่า
เป็นพื้นฐานสำคัญของนาฏศิลป์ไทย
ที่นำมาปรับเรียงให้สอดคล้องกับ
ความหมายของ
คำร้องหรือคำประพันธ์
เป็นภาษาท่าทางของการร่ายรำที่สื่อ
ความหมายและคำพูด ที่ผู้แสดง
ต้องการสื่อสารให้กับผู้ชมเพื่อให้
เข้าใจในการแสดง