ดร.ปรารถนา คงสำราญการละเล่น เพลง และ
การแสดงพื้นบ้านของไทย 4 ภาค
เรียนรู้ปัจจัย ประเภท อัตลักษณ์ของแต่ละภูมิภาค และภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ถ่ายทอดผ่านบทเพลง การละเล่น และการแสดง
โดย ดร.ปรารถนา คงสำราญ เริ่มเรียนบทนี้
เสียงของชีวิตและความทรงจำของชุมชน
“วัฒนธรรมพื้นบ้านคือเสียงของชีวิตผู้คน บทเพลง การละเล่น และการแสดงสะท้อนภูมิภาค ชุมชน และความทรงจำร่วมกัน”
หัวข้อการเรียนรู้
ปัจจัยที่มีอิทธิพล
ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการละเล่น เพลง และการแสดงพื้นบ้าน
ประเภทการละเล่น
ประเภทของการละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน
ภูมิปัญญาไทย
ความหมายและสาขาของภูมิปัญญาไทย
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
ภูมิปัญญาท้องถิ่นในการละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน
ทำไมเสียงเพลงและการละเล่นพื้นเมืองจึงทำให้เรานึกถึง “บ้าน” ได้ทันที?
เพราะเพลงและการละเล่นพื้นบ้านไม่ได้เป็นเพียงความบันเทิง แต่เป็นความทรงจำ วัฒนธรรม และความสัมพันธ์ของชุมชน
วัฒนธรรมพื้นบ้าน
วัฒนธรรมพื้นบ้าน คือ รูปแบบชีวิตที่ชุมชนสร้าง สืบทอด และใช้ร่วมกัน ทั้งภาษา ความเชื่อ เพลง การละเล่น งานฝีมือ และการแสดง
ปัจจัยและประเภทของการละเล่นพื้นบ้าน
5.1 ปัจจัยที่มีอิทธิพล
การละเล่น เพลง และการแสดงพื้นบ้านสะท้อนวิถีชีวิต ภาษา อารมณ์ ความสนุกสนาน ความเชื่อ ความศรัทธา และภูมิปัญญาของแต่ละภูมิภาค
การละเล่นพื้นบ้าน
การละเล่น คือ พื้นที่ของการเรียนรู้ผ่านร่างกาย เสียงหัวเราะ กติกา และความสัมพันธ์ระหว่างคนในชุมชน
- ฝึกความคล่องแคล่ว
- เรียนรู้กติกาและน้ำใจนักกีฬา
- สร้างความสัมพันธ์ระหว่างวัย
- รักษาความทรงจำของชุมชน
ปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อการเกิดการละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน
ความเชื่อท้องถิ่น
ความศรัทธา พิธีกรรม และความเชื่อที่สืบทอดในชุมชน
วิถีชีวิตและอาชีพ
รูปแบบการดำรงชีวิต การทำงาน และอาชีพของคนในพื้นที่
กลุ่มวัฒนธรรมชาติพันธุ์
อัตลักษณ์ ภาษา และวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ในท้องถิ่น
ภูมิศาสตร์และสิ่งแวดล้อม
สภาพพื้นที่ ภูมิอากาศ และทรัพยากรธรรมชาติที่แวดล้อมชุมชน
5.2 ประเภทของการละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน
เพลงพื้นบ้าน
เพลงหรือดนตรีของชาวบ้านที่ใช้ร้องหรือบรรเลงกันในท้องถิ่น ใช้สำเนียงภาษาและลักษณะเฉพาะของพื้นที่ เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิต กิจกรรม พิธีกรรม เทศกาล ประเพณี และงานต่าง ๆ ของท้องถิ่นนั้น
การแสดงพื้นบ้าน
การละเล่นที่เป็นการแสดงทั่วไปของชาวบ้าน ในรูปแบบการร้อง การขับ การบรรเลง และการฟ้อนรำ มีดนตรี เพลง และนาฏศิลป์เป็นส่วนสำคัญ รูปแบบการแสดงขึ้นอยู่กับวิถีชีวิตและวัตถุประสงค์ของชุมชน
มหรสพ
การแสดงหรือการละเล่นที่ก่อให้เกิดความสนุกสนาน รื่นเริง และบันเทิงใจ ได้แก่ การแสดงละคร การแสดงเป็นเรื่องราว หรือการแสดงจากนิทานพื้นบ้าน เช่น ลิเก ลิเกป่า หมอลำ และศิลปะการแสดงประจำถิ่นอื่น ๆ
เสียงเล่าเรื่องของชุมชน
- ใช้ภาษาถิ่นและทำนองเฉพาะพื้นที่
- สะท้อนวิถีชีวิต อาชีพ ความเชื่อ และเทศกาล
- สร้างความสนุก ความผูกพัน และการมีส่วนร่วม
- มักสัมพันธ์กับการรำ การเล่น และพิธีกรรม
เพลงพื้นบ้านคือ “คลังความทรงจำ” ของผู้คนในแต่ละพื้นที่
สนุก เร้าใจ และเต็มพลังชุมชน
- ประกอบด้วยการร้อง การขับ การบรรเลง และการฟ้อนรำ
- ท่ารำคิดขึ้นจากธรรมชาติ ไม่มีกฎเกณฑ์ที่ตายตัว
- เสื้อผ้าและเครื่องแต่งกายพัฒนาให้สวยงามขึ้นตามลำดับ
- รูปแบบขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ เช่น บวงสรวง งานประเพณี หรือพิธีกรรมความเชื่อ
- มีทั้งความสนุกสนาน ความอ่อนช้อย และการบูชา
- แต่ละท้องถิ่นจึงมีลีลาท่าทางร่ายรำที่แตกต่างกัน
วัฒนธรรมประจำถิ่นที่ปรับตัวและผสมผสาน
มหรสพเกิดจากวัฒนธรรมประจำถิ่น รวมทั้งการรับวัฒนธรรมจากท้องถิ่นอื่นมาปรับปรุงและผสมผสานกับวัฒนธรรมของพื้นที่นั้น
เป็นการแสดงหรือการละเล่นที่สร้างความสนุกสนานรื่นเริง เช่น ละคร ลิเก ลิเกป่า หมอลำ และการแสดงจากนิทานพื้นบ้าน
การละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน 4 ภาค
อ่อนช้อย สวยงาม
ครึกครื้น ใกล้ชิดชุมชน
สนุก เร้าใจ
เข้มแข็ง มีเรื่องเล่า
ความอ่อนช้อย ละเมียด และสวยงาม
การละเล่นเพลงพื้นบ้านภาคเหนือ
- เพลงสำหรับเด็ก ได้แก่ เพลงกล่อมเด็กและเพลงร้องเล่น นิยมร้องกันในหลายจังหวัดของภาคเหนือ
- เพลงจ๊อย เป็นเพลงพื้นบ้านที่ใช้ร้องเกี้ยวพาราสีในประเพณี “แอ่วสาว”
- เพลงซอ เป็นการขับร้องโต้ตอบระหว่างชาย–หญิงโดยช่างซอ และมีทำนองแตกต่างกันตามท้องถิ่น
ที่มา: ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง (2565)
ลักษณะการแสดงพื้นบ้านภาคเหนือ
- จังหวะนุ่มนวล สื่อถึงความประณีต
- เครื่องแต่งกายมีลวดลายผ้าท้องถิ่น
- พบในงานประเพณี งานบุญ และพิธีชุมชน
- ตัวอย่าง: ฟ้อนเล็บ และฟ้อนเทียน
ที่มา: ภาควิชานาฏศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (ม.ป.ป.)
ฟ้อนเทียน
- มีการเคลื่อนไหวอ่อนช้อย นุ่มนวล และสง่างาม
- ใช้เทียนเป็นอุปกรณ์หลัก สื่อถึงแสงสว่างและความเป็นสิริมงคล
- แสดงในงานบุญ งานประเพณี และพิธีสำคัญของภาคเหนือ
- สะท้อนความศรัทธา ศิลปวัฒนธรรม และเอกลักษณ์ล้านนา
ฟ้อนเทียนสะท้อนความอ่อนช้อย ศรัทธา และความงดงามของวัฒนธรรมล้านนา ผ่านแสงเทียนอันเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคล
ที่มา: ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง (2565)
สนุกสนาน เรียบง่าย และใกล้ชิดชุมชน
การละเล่นเพลงพื้นบ้านภาคกลาง
- เพลงเรือ เพลงพื้นบ้านที่ร้องโต้ตอบระหว่างชาย–หญิง ในเทศกาลน้ำหลากและงานแข่งเรือ
- เพลงเกี่ยวข้าว เพลงที่ใช้ร้องขณะลงแขกเกี่ยวข้าว เพื่อสร้างความสนุกสนานและความสามัคคี
- เพลงฉ่อย เพลงพื้นบ้านที่ร้องโต้ตอบด้วยคำคล้องจองและไหวพริบ นิยมแสดงในงานประเพณีและงานรื่นเริง
ที่มา: ปรารถนา คงสำราญ (2569)
ลักษณะการแสดงพื้นบ้านภาคกลาง
- มีจังหวะครึกครื้นและสนุกสนาน
- เครื่องแต่งกายเรียบง่ายแบบชาวภาคกลาง
- พบในงานประเพณี งานบุญ และขบวนแห่
- ตัวอย่าง: รำเถิดเทิงหรือกลองยาว และรำโทน
ที่มา: ปรารถนา คงสำราญ (2569)
รำโทน
- เป็นการรำระหว่างชายกับหญิง ตั้งวงรำเพื่อความสนุกสนานและเกี้ยวพาราสีกัน
- นิยมใช้โทน ซึ่งเป็นกลองชนิดหนึ่ง ตีเป็นจังหวะ
- ท่ารำเป็นไปตามบทร้องหรือ “รำตีบท” โดยดัดแปลงท่าทางจากนาฏศิลป์ไทย
- ต่อมาพัฒนาเป็น “รำวงมาตรฐาน” ในปัจจุบัน
รำโทนคือเสียงกลองแห่งความสุข เชื่อมโยงวิถีชุมชน และสานสัมพันธ์หนุ่มสาวผ่านความรื่นเริงอย่างไทย
ที่มา: องค์การบริหารส่วนตำบลบางเสด็จ (2561)
สนุก เร้าใจ และเต็มพลังชุมชน
การละเล่นเพลงพื้นบ้านภาคอีสาน
- หมอลำ การขับร้องพื้นบ้านที่ใช้การเล่าเรื่องและโต้ตอบตามทำนองแคน สะท้อนวิถีชีวิตและภูมิปัญญาชาวอีสาน
- เพลงโคราช เพลงพื้นบ้านที่ขับร้องโต้ตอบด้วยคำคล้องจองและไหวพริบ นิยมแสดงในงานประเพณีและงานรื่นเริง
- กันตรึม เพลงพื้นบ้านของชาวอีสานใต้ ใช้ดนตรีพื้นเมืองประกอบ มีจังหวะสนุกสนาน นิยมแสดงในงานบุญและเทศกาล
ลักษณะการแสดงพื้นบ้านภาคอีสาน
- จังหวะชัดเจน ใช้แคนและกลองเป็นอัตลักษณ์
- ท่ารำมีทั้งความคล่องแคล่ว กระชับกระเฉง และอ่อนช้อยงดงาม ขึ้นอยู่กับกลุ่มวัฒนธรรมประจำท้องถิ่น
- สะท้อนชีวิตเกษตร ความรัก และงานบุญ
- ตัวอย่าง: เซิ้งบั้งไฟ ฟ้อนภูไท และแหย่ไข่มดแดง
ที่มา: Weidman (2014)
เซิ้งบั้งไฟ
- มีจังหวะการรำสนุกสนาน คึกคัก และมีพลัง
- ท่ารำสะท้อนความเชื่อและประเพณีบุญบั้งไฟของชาวอีสาน
- ใช้อุปกรณ์ประกอบ เช่น บั้งไฟ ผ้าแพร หรือเครื่องดนตรีพื้นบ้าน เพื่อเพิ่มความครึกครื้น
- นิยมแสดงในงานบุญบั้งไฟและเทศกาลสำคัญของชุมชน เพื่อความเป็นสิริมงคลและขอฝน
เซิ้งบั้งไฟสะท้อนความศรัทธา ความสามัคคี และวิถีชีวิตของชาวอีสาน ผ่านจังหวะการรำที่สนุกสนานและเปี่ยมด้วยพลัง
ที่มา: Patchara140336 (2568), Lemon8
เข้มแข็ง มีจังหวะ และมีเรื่องเล่า
การละเล่นเพลงพื้นบ้านภาคใต้
- เพลงบอก เพลงพื้นบ้านที่ขับร้องเพื่อบอกข่าว เล่าเรื่อง และอวยพร นิยมแสดงในงานบุญและเทศกาลสำคัญของชุมชน
- เพลงนา เพลงที่ใช้ร้องระหว่างทำนาหรือทำงานในท้องนา เพื่อสร้างความสนุกสนานและผ่อนคลายจากการทำงาน
- เพลงเรือ เพลงพื้นบ้านที่ร้องโต้ตอบระหว่างชาย–หญิงขณะพายเรือหรือในงานประเพณีทางน้ำ สะท้อนวิถีชีวิตของชุมชนภาคใต้
ลักษณะการแสดงพื้นบ้านภาคใต้
- เด่นด้วยจังหวะหนักแน่นและท่าทางมีพลัง
- เชื่อมโยงกับวิถีชีวิต ศาสนา และตำนานท้องถิ่น
- มีศิลปะการเล่าเรื่องผ่านการแสดง
- ตัวอย่าง: โนรา หนังตะลุง และรองเง็ง
ที่มา: Goal90 Antique (2561)
หนังตะลุง
- เชิดตัวหนังประกอบแสงและเงา ถ่ายทอดเรื่องราวผ่านการพากย์และบทสนทนา
- ใช้ดนตรีพื้นบ้านภาคใต้สร้างจังหวะและอารมณ์ของการแสดง
- สะท้อนวิถีชีวิต ภูมิปัญญา และความเชื่อของชาวภาคใต้
- นิยมแสดงในงานบุญ งานประเพณี และงานรื่นเริงของชุมชน
หนังตะลุงสะท้อนภูมิปัญญา วิถีชีวิต และศิลปะการเล่าเรื่องของชาวภาคใต้ ผ่านการเชิดตัวหนัง เสียงพากย์ และดนตรีพื้นบ้านอันเป็นเอกลักษณ์
ที่มา: Goal90 Antique (2561)
5.4 ภูมิปัญญาไทย
วรรณกรรมพื้นบ้านและภาษา
ศิลปะการแสดง
แนวปฏิบัติทางสังคม
ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล
ช่างฝีมือดั้งเดิม
การเล่นพื้นบ้านและกีฬาพื้นบ้าน
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม
5.4.1 ภูมิปัญญาไทยกับการละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน
การละเล่นและการแสดงพื้นบ้านเป็นวัฒนธรรมประจำชาติที่มีอยู่ในทุกภาคของประเทศไทย และมีอัตลักษณ์เฉพาะทั้งภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้ ทั้งการฟ้อนรำ ดนตรี บทเพลง เรื่องราว และเครื่องแต่งกาย
ลักษณะความเป็นพื้นบ้านเกิดจากแนวคิดของภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ผสมผสานกัน จนเกิดเป็นวัฒนธรรมและการแสดงท้องถิ่น
วัฒนธรรมและการแสดงท้องถิ่น
ภาษาและวรรณกรรม
ศิลปะการแสดง
สังคม พิธีกรรม และประเพณี
หัตถศิลป์และอาหาร
การละเล่นและศิลปะการต่อสู้
เราจะรักษาเสียงของชุมชนให้ยังมีชีวิตได้อย่างไร?
ให้ผู้เรียนเชื่อมโยงจาก “สิ่งที่เห็น” ไปสู่ “คุณค่าที่ควรรักษา” และตั้งคำถามต่อบทบาทของคนรุ่นใหม่
สรุปบทเรียน
- การละเล่น เพลง และการแสดงพื้นบ้าน คือวัฒนธรรมที่มีชีวิต
- เพลงและการละเล่นสะท้อนวิถีชุมชน
- แต่ละภาคมีอัตลักษณ์ของเสียง ท่ารำ และเรื่องเล่า
- การละเล่น เพลง และการแสดงพื้นบ้านช่วยสร้างความสัมพันธ์ของคนในชุมชน
- การสืบทอดต้องปรับตัวโดยไม่ทิ้งรากเดิม
ศิลปะพื้นบ้านไม่ใช่เพียงการแสดง
แต่คือเสียงของผู้คน พื้นที่ และความทรงจำร่วมของสังคมไทย เรียนรู้ • เข้าใจ • เห็นคุณค่า • สืบทอดอย่างสร้างสรรค์
